Trại hè San hô 2024 tại Cù Lao Chàm đã để lại trong tôi những cảm xúc thật khó quên. Mỗi hoạt động đều mang đến những trải nghiệm mới mẻ và ý nghĩa, giúp tôi hiểu sâu sắc hơn về hòn đảo xinh đẹp này và công tác bảo tồn di sản nơi đây. Chuyến đi không chỉ giúp ta hiểu hơn về môi trường sống, vai trò của rạn san hô trong việc bảo vệ và duy trì tính đa dạng sinh học biển mà còn được thực hành phục hồi san hô bằng phương pháp cấy ghép tập đoàn. Trải nghiệm này thực sự là cơ hội để hòa mình vào thiên nhiên, văn hóa, và con người nơi đây.

1. Cảm động trước tình yêu quê hương của thế hệ tương lai

Ngay từ buổi đầu tiên, tôi thật sự xúc động khi được chứng kiến một bạn học sinh lớp 7, một người con của đảo, xung phong thuyết minh về cua đá, tính đa dạng sinh học rừng biển và công tác bảo tồn tại phòng trưng bày của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Giây phút ấy, tôi cảm nhận rõ niềm tự hào toát ra từ em khi giới thiệu về các hệ sinh thái ở quê hương mình và những nỗ lực không ngừng của người dân trong việc bảo vệ và phát triển hòn đảo Cù Lao Chàm.

Sự nhiệt huyết và hiểu biết sâu sắc về các hệ sinh thái mà quê hương em đang sở hữu khiến tôi càng thêm tin tưởng vào một tương lai tươi sáng cho hòn đảo và biển cả. Hành động của em không chỉ là một bài thuyết minh đơn thuần mà còn là một lời khẳng định mạnh mẽ về tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm của cư dân đảo với môi trường, nguồn tài nguyên mà thiên nhiên đã ban tặng cho hòn đảo xinh đẹp này.

2. Những câu chuyện lịch sử và văn hóa độc đáo

Tham quan giếng cổ Champa với hệ thống gỗ lim sát khuẩn, tôi không chỉ được tìm hiểu về cách người Chămpa chọn long mạch, kỹ thuật xây giếng, kiến trúc độc đáo mà còn được nghe những câu chuyện thú vị về công dụng của nước giếng cổ (tương truyền sẽ giảm say tàu biển, se duyên, đạt được ước nguyện trong cuộc sống…vv). Những phiến gỗ lim sẫm màu, mịn màng không chỉ là minh chứng cho kỹ thuật xây dựng tài tình của người Chămpa xưa mà còn mang đến cảm giác thanh sạch, mát lành. Đặc biệt, tôi đã hình dung được quá trình tích lũy nước mặt (tại các con suối, hồ chứa, ruộng lúa) và nguồn nước ngầm là một chuỗi liên kết chặt chẽ giữa thảm thực vật rừng – hệ thủy cổ – cánh đồng chùa – các túi nước ngầm và “cuộc chiến đấu dưới lòng đất” của nước ngọt trước nguy cơ xâm lấn bất cứ khi nào của lượng nước mặn khổng lồ của đại dương bao quanh hòn đảo nhỏ bé… Việc tìm hiểu giếng nước còn cho ta bài học về vai trò của nước với người dân trên đảo và vai trò rừng trong việc giữ nguồn nước, nhắc nhở chúng ta về sự cân bằng mong manh của tự nhiên và trách nhiệm bảo vệ môi trường của mỗi người.

3. Trầm mình trong hương vị trà lá rừng đặc trưng

Trải nghiệm quy trình làm trà lá rừng với gia đình nhiều đời làm nghề hái lá đã mang đến cho tôi những hiểu biết quý giá về tri thức bản địa và sự gắn bó của người dân với thiên nhiên. Hơn 40 loại cây rừng khác nhau, được chọn lọc kỹ càng từ những cánh rừng trên đảo, đã tạo nên hương vị độc đáo cho trà lá rừng Cù Lao Chàm. Mỗi lần đi đón lá sẽ gồm khoảng 20 vị khác nhau, nên vị trà sẽ có chút khác biệt tùy thuộc vào cách lựa chọn và tỉ lệ pha trộn của mỗi gia đình, thể hiện rõ nét sự khéo léo và bí quyết riêng bao đời truyền lại. Hương vị trà thơm ngon và giấc ngủ sâu của tôi trên đảo đã chứng minh công dụng tuyệt vời của loại trà này.

4. Thưởng thức bánh ít lá gai và khám phá văn hóa ẩm thực

Học cách làm bánh ít lá gai Hội An với gia đình ba đời làm bánh không chỉ là một trải nghiệm thú vị mà còn giúp các em thanh thiếu niên hiểu thêm về vai trò của hệ sinh thái trong văn hóa ẩm thực của người dân đảo. Cây lá gai, một loài cây quen thuộc trên đảo, đã trở thành một phần không thể thiếu trong món bánh đặc trưng này, cho thấy sự sáng tạo và khả năng thích ứng của người dân trong việc tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng để tạo ra những món ăn độc đáo, mang đậm hương vị quê hương.

5. Hiểu biết về tầm quan trọng thung lũng “Cánh Đồng Chùa”

Tại Cánh Đồng Chùa, tôi đã nhận ra tầm quan trọng của việc gìn giữ không gian để bổ sung nước mưa vào mạch nước ngầm vì đây là vị trí quan trọng trong bổ túc nước. Cánh Đồng Chùa ngày xưa còn là nơi trồng lúa và cung cấp lương thực chính cho cả đảo. Từ Cánh Đồng mình có thể quan sát hai ngôi chùa và trường học. Đặc biệt là chùa Hải Tạng đã được xây dựng từ Năm Cảnh Hưng thứ 19 (1758), là nơi gởi gắm niềm tin được thiên nhiên che chỡ của người dân đảo khi ra khơi.

6. Say đắm trong vẻ đẹp rực rỡ của hoa ngô đồng

Hành trình khảo sát hệ sinh thái rừng dọc tuyến đường hoa ngô đồng khoe sắc trong màu đỏ rực rỡ, tôi còn có cơ hội chiêm ngưỡng toàn cảnh biển và rừng Cù Lao Chàm hùng vĩ, khung ảnh như một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp. Các bài học kết nối rừng và biển, con người và bảo tồn thiên nhiên cũng được chia sẻ đến các em học sinh trong suốt hành trình.

Hành trình khảo sát hệ sinh thái rừng dọc tuyến đường hoa ngô đồng khoe sắc đỏ

7. Thưởng thức hải sản tươi ngon và cảm nhận sự hào phóng của biển cả

Bữa ăn của đoàn trên đảo không chỉ là thưởng thức những món ngon từ biển cả, mà còn là dịp để cùng nhau chia sẻ những câu chuyện thú vị: về cá, về mực, về rau rừng. Cả đoàn nhận ra rằng hòn đảo này đã hào phóng ban tặng cho con người biết bao nhiêu nguồn lợi. Ngày xưa, bà con gần như không cần tiếp tế gì từ đất liền mà có thể “tự cấp tự túc”. Đặc biệt tôm cá mực ở đây ngon ngọt lạ thường, có lẽ là nhờ vào hệ sinh thái đa dạng với những rạn san hô, thảm cỏ biển là nơi trú ngụ cho các loài sinh vật, và những cánh rừng trên đảo cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho chúng. Quả đúng là “con gì được ăn ngon mà chẳng béo!”.

8. Trồng san hô và nuôi dưỡng hy vọng cho tương lai

Học về san hô, học cách cấy san hô và mang ra biển trồng là hoạt động chính của chương trình chiếm trọn buổi chiều trên đảo. Người tham dự được nghe thuyết minh về vai trò của rạn san hô, những lý do san hô suy giảm, làm sao để bảo vệ và phục hồi. Sau đó các em được thực nghiệm cấy san hô, rồi mang ra biển trồng. Sự hào hứng của các bạn trẻ khi chứng kiến vẻ đẹp của san hô dưới nước khiến tôi thấy chương trình trại hè đã thành công rực rỡ và tin rằng các bạn thanh thiếu niên này sẽ trở thành những truyền thông viên tích cực cho công tác bảo tồn biển.

9. Ấn tượng với mô hình xử lý rác hiệu quả

Từ biển trở về, đoàn ghé thăm cơ sở phục hồi tài nguyên (MRF) với điểm nhấn là các dự án liên quan đến tiếp cận rác thải như một nguồn tài nguyên lớn. Có dự án tái chế rác hữu cơ thành nước tẩy rửa đa dụng. Đoàn được người dân đảo hướng dẫn cách làm đơn giản để sau đó về nhà có thể tự làm nước rửa chén bằng vỏ cam chanh, đường, quả bồ hòn và nước. Ngoài ra, còn có mô hình phân loại rác, giảm thiểu rác nhựa đại dương, và zero rác…hướng đến Hội An điểm đến xanh vào năm 2025. Phải nói thêm rằng, sáng hôm sau tôi có chuyến khảo sát thêm về bãi rác và thật sự ấn tượng với một bãi ít rác và ít mùi đến vậy. Phần lớn nguyên nhân vì đảo có nhiều chương trình giảm thiểu rác, tái chế tái sử dụng, phân loại rác và nói không với túi nilong, nên chỉ một nhà máy nhỏ trên đỉnh núi, đã xử lý gần như trọn vẹn lượng rác 3 tấn mỗi ngày của đảo bằng cách phân lập rác hữu cơ làm phân compose và rác còn lại phơi rồi đốt.

10. Vui chơi và nghệ thuật

Trò chơi vận động trên bãi biển được tổ chức trên Bãi Ông với sự tham gia hào hứng của các đội. Trải nghiệm của trại hè không chỉ học điều hay, ăn ngon mà còn là vui chơi hết mình, vận động hăng say đem lại cho cả đoàn một tinh thần trại hè luôn tràn đầy năng lượng.

Đêm Cù Lao với chương trình Nghệ thuật hô hát bài chòi – di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại được UNESCO công nhận năm 2017. Bài chòi có thể xem là cách đánh lô tô mà phần quay số trúng thưởng được thực hiện bằng các bài ca dễ thương khiến người nghe vừa nghe vừa đoán “con gì nó ra đây”, một bạn trong chương trình đã may mắn trúng giải. Đêm Cù Lao cũng là nơi giao lưu văn nghệ giữa khách đến đảo và bà con người địa phương rất vui vẻ.

11. Chia sẻ và nhìn lại hành trình

Phần thảo luận nhóm và phản hồi về chương trình là cơ hội để chúng tôi chia sẻ những cảm xúc và bài học quý giá sau hành trình đáng nhớ này.

Trại hè San hô Cù Lao Chàm 2024 không chỉ là một chương trình trải nghiệm mà còn là một hành trình khám phá và kết nối. Chương trình không chỉ tập trung vào trải nghiệm phục hồi san hô cho hệ sinh thái biển mà các anh chị còn nỗ lực để người tham gia hiểu thêm về văn hoá, sinh thái và sự kết nối trong mối quan hệ từ rừng đến biển, từ đỉnh núi đến rạn san hô, giữa tự nhiên với các đặc điểm văn hoá ẩm thực, vị thuốc, lời ca tiếng hát của người dân đảo. Với tư duy tiếp cận tổng thể và hệ thống, Khu sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An đã tạo ra một chuyến thực địa giúp đoàn hiểu sâu sắc về đảo và công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn của quần đảo Cù Lao Chàm nói riêng và thành phố di sản Hội An nói chung. Tôi tin rằng những kiến thức, kỹ năng và cảm xúc mà tôi có được từ chương trình sẽ truyền cảm hứng cho tôi hành động vì một tương lai bền vững cho Cù Lao Chàm và cho hành tinh của chúng ta.

TS. Phạm Thị Bích Ngọc

Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Biển đảo và Biến đổi khí hậu

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐH Quốc gia TP.HCM