02:07 PM, Thứ ba, 11 Tháng 12 2018 | GMT + 7

Quay về Bạn đang ở: Trang chủ Hoạt động Nghiên cứu, ứng dụng khoa học Khu sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, bài học của phát triển du lịch gắn với công tác bảo tồn đa dạng sinh học và giá trị văn hóa bản địa

Tóm tắt (Abstract):


Nằm cuối dòng sông Thu Bồn và kết nối với quần đảo Cù Lao Chàm, thành phố Hội An được thừa hưởng một sự đa dạng các hệ sinh thái vùng cửa sông, ven bờ và hải đảo. Hệ thống cồn bãi tự nhiên trên các dòng sông, bãi biển, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, rạn san hô, quần cư rong biển, rừng tự nhiên trên đảo, cũng như cảnh quan trên cạn và dưới nước đã và đang mang lại cho Hội An một sự giàu có các dịch vụ sinh thái.

 

Một thành phố nhỏ bé nhưng sở hữu hầu như đầy đủ những giá trị văn hóa, lịch sử trong mối giao hòa với thiên nhiên. Những giá trị cốt lõi, nổi trội đã được thế giới công nhận thông qua 2 danh hiệu của UNESCO là Phố cổ Hội An (1999), Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An (2009) và mới đây là Nghệ thuật hô hát bài chòi, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (2018), đã đưa Hội An đang trở thành điểm đến cực kỳ quan quan trọng và đầy hấp dẫn trong hành trình trải nghiệm di sản miền Trung Việt Nam.

 

Du khách đến thăm và trải nghiệm tại Hội An không ngừng gia tăng, trong lúc sức chịu tải của môi trường, các HST là có giới hạn cùng với cơ sở hạ tầng, các dịch vụ và năng lực đáp ứng của các điểm đến còn quá hạn chế thì việc gia tăng du khách, đặc biệt là du khách thuộc loại hình du lịch đại trà đang gây áp lực rất lớn đến môi trường, tài nguyên kể cả làm thay đổi nét văn hóa truyền thống của người dân địa phương. Nếu không có chiến lược và hành động cụ thể, chắc chắn việc phát triển này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp bảo tồn và phát huy những giá trị của địa phương nhưng mang tầm ý nghĩa toàn cầu.

 

Tổng quan: Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, nơi hòa quyện giữa con người với thiên nhiên.

 

Khu sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An (KSQ) được UNESCO công nhận vào ngày 26/5/2009 dựa trên những giá trị độc đáo, nổi trội về tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn gắn với mảnh đất và con người Hội An qua bao thời kỳ lịch sử. Ngoài di sản văn hóa thế giới Phố cổ Hội An, nơi lưu giữ nguyên vẹn hơn 1.000 quần thể kiến trúc thể hiện sự giao thoa các nền văn hóa trên thế giới, KSQ còn sở hữu sự phong phú các kiểu hệ sinh thái (HST) tự nhiên, đây chính là nơi nuôi nuôi dưỡng, phát triển nguồn lợi sinh vật cho cả khu vực duyên hải miền Trung.

 

quanlythichung06112014-01


Hình 1:Vùng hạ lưu sông Thu Bồn (Ảnh Bùi Kiến Quốc).

 

1. Sự hiện diện đầy đủ các kiểu hệ sinh thái của vùng đất ngập nước, cửa sông, biển và đảo:

 

Sự liên kết sinh thái từ hạ lưu sông Thu Bồn qua vùng cửa sông, gắn với bờ biển và kết nối với quần đảo Cù Lao Chàm đã tạo ra một vùng đất ngập nước với sự hiện diện đầy đủ các kiểu hệ sinh thái đặc trưng của vùng bờ, đảo và đại dương. Hệ thống cồn bãi tự nhiên, các bãi triều, rừng ngập mặn, cồn cát ven biển, các bãi biển, thảm cỏ biển, rong biển, rạn san hô, vùng triều bờ đá và rừng nguyên sinh trên đảo là các hệ sinh thái vô cùng quan trọng giúp nuôi dưỡng và phát triển nguồn lợi tự nhiên phục vụ cho đời sống cư dân và là nền tảng phát triển các dịch vụ hệ sinh thái sinh thái gắn với cộng đồng.

 

2. Có tính đa dạng sinh học cao cả trên cạn và dưới nước:

 

Toàn phạm vi KSQ có hơn 357 ha rạn san hô, 60 ha thảm cỏ biển, nhiều thảm rong biển phân bố tại các vùng triều, 117 ha rừng dừa nước và toàn bộ 1.765 ha rừng nguyên sinh trên các đảo Cù Lao Chàm cùng với các hệ sinh thái tự nhiên khác là nơi sản sinh, nuôi dưỡng, phát triển của hàng ngàn loài cá, giáp xác, thân mềm cũng như các loài động thực vật trên cạn [1]. Từ đây các loài có thể phát tán nguồn lợi đi khắp nơi kể cả trên thượng nguồn và đại dương. Đặc biệt, rừng nguyên sinh Cù Lao Chàm là nơi lưu giữ nhiều nguồn gen quí của rất nhiều loài động thực vật. Rõ nét nhất là sự hiện diện của Cua đá, là loài giáp xác có vòng đời gắn với cả hệ sinh thái rừng và hệ sinh thái biển. Sự hiện diện của chúng là minh chứng cho sức khỏe, chất lượng của rừng và tính đa dạng sinh học tại đây [3].

 

3. Di sản văn hóa thế giới - Phố cổ Hội An:

 

Quần thể kiến trúc của hơn 1.000 di tích tại phố cổ Hội An thể hiện sự giao lưu văn hóa của nhiều quốc gia trên thế giới và minh chứng cho sự hưng thịnh của một thương cảng sầm uất vào loại bậc nhất của khu vực Đông Nam Á. Điểm độc đáo ở đây chính là “di sản sống”, các di tích thuộc sở hữu của người dân, không gian văn hóa theo kiểu “trên phố dưới thuyền” hay “làng trong phố” chính là cuộc sống hằng ngày của cư dân thành phố Hội An được gìn giữ qua bao thời kỳ lịch sử.

 

4. Làng nghề truyền thống:

 

Từ sự giao lưu, du nhập nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới, Hội An đã xuất hiện và tồn tại nhiều làng nghề truyền thống độc đáo như là: Làng mộc Kim Bồng, Làng gốm Thanh Hà, Làng nghề tre dừa nước Cẩm Thanh, Nghề Yến Thanh Châu, hay những nghề mới phát triển để phục vụ cho sự trải nghiệm của du khách như nghề làm lồng đèn, nghề may mặc, nghề làm bánh và rất nhiều loại hình văn hóa ẩm thực phát triển rất rực rỡ tại Hội An.

 

5. Cảnh quan sinh thái:

 

Hiếm có nơi nào như Hội An, vừa có đô thị cổ là di sản văn hóa thế giới, vừa kề cận sông nước, biển và hải đảo. Vùng hạ lưu sông Thu Bồn cùng với hệ thống kênh rạch chằng chịt bao bọc và phân cắt địa hình tạo nên những bãi cát, nổng, trảng, dốc, cồn cát, bàu, đầm, hói, vũng, ao…và hệ sinh thái rừng dừa nước rất trù phú tại vùng hạ lưu sông Thu Bồn.

 

Cảnh quan sông nước gắn với phố cổ chính là nơi lý thú để du khách trong và ngoài nước khám phá, trải nghiệm đời sống chân quê. Du khách sẽ cảm nhận được vẻ đẹp hiếm có của cảnh quan sông nước, trên phố dưới thuyền, trước bàu sau búng, làng trong phố. Tất cả đã làm nên một Hội An cổ kính, trầm mặc, lung linh huyền ảo nhưng cũng rất đổi năng động trong sự đa dạng loại hình trải nghiệm cho du khách. Thành phố đã có nhiều chính sách nhằm không chỉ bảo vệ cảnh quan sông nước, biển đảo mà còn chú trọng đến cảnh quan vùng đệm, vùng ngoại ô, chú trọng cảnh quan và môi trường du lịch tại các làng quê sinh thái đặc thù, những mảng xanh của đồng ruộng, vườn tược trong làn gió man mát từ biển.

 

Với những gì mà Hội An đang sở hữu đã minh chứng rõ nét, sinh động cho sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên – một điểm nổi bậc của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An so với các Khu khác của Việt Nam.

 

Du lịch sinh thái – loại hình phù hợp nhất đáp ứng mục tiêu du lịch gắn với bảo tồn.

 

Năm 2017, thành phố Hội An đón hơn 3,22 triệu lượt khách, tăng 21,66% so với năm 2016 nhưng đang có dấu hiệu thấp hơn năm 2018 [7]. Dù chiếm 0,3% diện tích lãnh thổ nhưng mỗi năm Hội An đón hơn 25% lượng khách quốc tế đến Việt Nam, trong đó chủ yếu là dòng khách Trung Quốc, Hàn Quốc với loại hình trải nghiệm đại trà, ẩm thực. Điều này cho thấy Hội An vẫn chưa xây dựng sản phẩm du lịch chiến lược phục vụ cho dòng khách chất lượng cao, khám phá, trải nghiệm, du lịch văn hóa, du lịch học tập nghiên cứu và đặc biệt là du lịch sinh thái đúng bản chất.

 

Trước tình trạng mật độ du khách quá cao, kéo theo nhu cầu thực phẩm rất lớn tại hầu hết các điểm đến thuộc KSQ, từ phố cổ, qua các làng quê sinh thái cho đến quần đảo Cù Lao Chàm, nơi đâu cũng đối diện với tình trạng ồn ào, náo nhiệt, ô nhiễm. Sự bộn bề này đã và đang làm mờ nhạt dần cái hồn của phố cổ, nét cổ kính, trầm mặc, lung linh huyền ảo hay cái không gian yên bình, thơ mộng của những làng quê sinh thái. Nhiều người yêu mến phố cổ và lo lắng cho những giá trị nổi trội toàn cầu của KSQ đã thốt lên: “không thể bán sự trầm tĩnh để lấy đô-la”, hay “đừng biến Hội An trở thành một nhà hàng cở lớn, một khu mua sắm khổng lồ”.

 

Trước tình hình đó, Hội An đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học với sự tham gia của đại diện các bên liên quan từ nhà quản lý, nhà khoa học, các doanh nghiệp cho đến người dân địa phương đã đồng thuận rằng phát triển du lịch sinh thái đúng bản chất là con đường hữu hiệu để đảm bảo mục tiêu phát triển kinh tế gắn với bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học và nét văn hóa truyền thống của người dân địa phương theo các nguyên tắc:

 

(1) Du lịch sinh thái là loại hình hầu như duy nhất được phát triển tại các khu vực, các điểm đến có độ nhạy cảm cao đối với các hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân văn của khu sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An.

 

(2) Cộng đồng cư dân địa phương đóng vai trò then chốt trong câu chuyện văn hóa lịch sử và họ phải thực sự trở thành chủ nhân của các loại hình dịch vụ trong phát triển du lịch tại KSQ.

 

(3) Các bên liên quan cùng tham gia xây dựng và phát triển mô hình du lịch sinh thái đảm bảo các tiêu chí và đúng bản chất.

 

Các sản phẩm du lịch trong khu sinh quyển phải minh chứng cho sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên.

 

Du lịch sinh thái phát triển đã và đang tạo cơ hội cho người dân cải thiện được sinh kế và nâng cao được chất lượng cuộc sống. Thu nhập được nâng cao, chất lượng cuộc sống được cải thiện là động lực cho người dân tham gia nhiều hơn và sâu hơn vào hoạt động bảo vệ môi trường và tài nguyên tại thành phố Hội An.

 

Hình 2 - Thi lắc thúng chai


Hình 2: Thi lắc thúng chai tại Cù Lao Chàm (Ảnh Lê Ngọc Thảo, 2009).

 

Một trong những cách tiếp cận mới mà Hội An thực hiện tại thành phố mình là xây dựng Hội An thành thành phố Sinh thái - Văn hóa - Du lịch, trong đó sự hài hòa giữa văn hóa và sinh thái là điểm nhấn cho sự phát triển và bảo tồn của toàn vùng hạ lưu sông Thu Bồn, mà KSQ là nơi thể hiện cho sự hòa quyện đó thông qua sự gắn kết giữa tự nhiên và con người ở đây. Các chiến lược, chương trình được cụ thể hóa việc phát triển du lịch gắn với công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học và văn hóa bản địa được thực hiện tại KSQ:

 

(1) Kế hoạch quản lý và phát triển du lịch đô thị cổ Hội An và KSQ theo phương thức kế hoạch quản lý sử dụng công (Public Use Planning – PUP) do UNESCO hỗ trợ. Trong đó, đã giúp cộng đồng và các bên liên quan hiểu rõ được tài nguyên của mình đang sở hữu là gì, nguồn tài nguyên này được liệt kê, phân nhóm và xếp hạng ưu tiên cũng như đánh giá mức độ bị tác động, mức độ dễ bị tổn thương; xác định các giá trị nổi trội, trên cơ sở đó xây dựng bộ thông điệp của Khu di sản để truyền tải đến du khách, giúp du khách cảm nhận được giá trị nổi trội toàn cầu của một Khu di sản [2].

 

(2) Thành phố Hội An đang thực hiện các đề án phát triển kinh tế xã hội cho các địa phương, xã phường có tính chất đặc thù tại các phân vùng chức năng của KSQ. Xã đảo Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) sẽ được xây dựng trở thành trung tâm đa dạng sinh học, nơi bảo tồn nguồn gen quí của KSQ; xã Cẩm Thanh nơi sở hữu phần lớn rừng dừa nước tại khu vực hạ lưu sông Thu Bồn sẽ trở thành làng quê sinh thái đặc thù, là trung tâm nuôi nuôi dưỡng và phát triển nguồn lợi thủy sản cho vùng cửa sông, quần đảo Cù Lao Chàm và cả khu vực duyên hải Nam Trung Bộ; xã Cẩm Kim sẽ trở thành trung tâm nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tự nhiên gắn với phát triển du lịch sinh thái.

 

(3) Ngoài ra, thành phố đang thực hiện điều chỉnh qui hoạch phát triển kinh tế xã hội với trọng tâm là bảo tồn và phát huy các di sản của UNESCO, gìn giữ và bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, hệ thống cồn bãi tự nhiên trên các con sông, khôi phục các bãi biển, bảo tồn hệ sinh thái nông nghiệp. Đây chính là những giá trị chủ yếu đáp ứng nhu cầu của du khách và sự phát triển thực chất của du lịch sinh thái tại KSQ [8].

 

(4) Thực hiện chiến lược lồng ghép, liên kết giữa tất cả các ngành nghề trong đó chủ yếu là phát triển nông nghiệp, các làng nghề truyền thống với du lịch sinh thái. Đồng thời xúc tiến việc xây dựng mối liên kết vùng với các địa phương thuộc dãi ven biển, các địa phương thuộc lưu vực sông Vu Gia-Thu Bồn cũng như thành phố Đà Nẵng - trung tâm thương mại dịch vụ trong phát triển du lịch sinh thái nói riêng và phát triển bền vững kinh tế xã hội nói chung của thành phố Hội An và tỉnh Quảng Nam.

 

CÁC MÔ HÌNH CỤ THỂ

 

@ Mô hình cộng đồng tham gia khai thác và bảo tồn cua đá Cù Lao Chàm.

 

Đây là mô hình được xây dựng với sự hợp lực của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, nhà doanh nghiệp và người dân địa phương. Các tiêu chí thể hiện sự lồng ghép giữa du lịch và bảo tồn đa dạng sinh học [6]:

 

- Thành viên Tổ cộng đồng là những người được phép khai thác cua đá;

 

- Số lượng cua mỗi năm được phép khai thác được Tổ cộng đồng tự quyết định dựa trên sự tư vấn của các nhà khoa học và sự giám sát của chính quyền địa phương trong mô hình hợp tác 4 nhà.

 

- Thời gian được phép khai thác từ 01/3 đến 31/7 hằng năm;

 

- Kích thước mai cua tối thiểu được phép khai thác là 7 cm;

 

- Không khai thác cua cái đang mang trứng;

 

- Tất cả cua do các thành viên trong Tổ đi khai thác về phải được trình báo với Tổ trưởng và các thành viên của Tổ để thực hiện việc đo kích thước, cân trọng lượng, kiểm tra các chỉ tiêu và tiến hành dán nhãn sinh thái trước khi xuất bán ra thị trường.

 

Hình 3 - Cua đá dán nhãn sinh thái


Hình 3: Cua đá được dán nhãn trước khi bán ra thị trường (Ảnh Lê Ngọc Thảo, 2018).

 

@ Mô hình tiểu khu đồng quản lý bảo tồn biển thôn Bãi Hương.

 

Đây là mô hình đầu tiên trên cả nước trong đó nhà nước bàn giao một phần diện tích mặt nước và nguồn tài nguyên liên quan của khu bảo tồn cho cộng đồng tự tổ chức quản lý, khai thác và phát triển các loại hình dịch vụ để phát triển sinh kế nhưng phải đảm bảo mục tiêu bảo tồn các giá trị tài nguyên của Khu bảo tồn.

 

Sau gần 5 năm hoạt động, mô hình đã tỏ ra có hiệu quả, đáp ứng được sự mong mỏi của người dân địa phương thôn Bãi Hương xã Tân Hiệp (Cù Lao Chàm), từ chỗ họ chỉ sống hầu như phụ thuộc vào việc khai thác hải sản, khai thác củi rừng, thì đến nay cộng đồng thôn Bãi Hương đã tự tổ chức quản lý, tuần tra, kiểm soát các phương tiện khai thác trái phép trong phạm vi tiểu khu và có sự phối hợp rất chặt chẽ với khu bảo tồn biển và lực lượng biên phòng nhằm kiểm soát, quản lý tốt để khai thác bền vững tài nguyên.

 

@ Mô hình cộng đồng tham gia phục hồi san hô cứng và phát triển các dịch vụ lặn ngắm san hô.

 

Đây là mô hình được xây dựng trên nguyên tắc và các lợi ích từ mô hình Đồng quản lý cũng như tính phù hợp với điều kiện của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Toàn bộ diện tích 19,05 km2 bao gồm toàn bộ đảo Hòn Tai, một phần đảo Hòn Lao và phần lớn mặt nước bao bọc xung quanh khu vực này đã được bàn giao cho Ban quản lý tiểu khu để quản lý, giám sát và tổ chức một số loại hình dịch vụ du lịch sinh thái nhưng phải đảm bảo nguồn tài nguyên được bảo tồn và phát triển tốt. Trong mô hình này, các thành viên của tiểu khu được tập huấn và hiện tại đã làm chủ công nghệ phục hồi san hô cứng, có khả năng tập huấn lại cho các tỉnh bạn và trở thành lực lượng hợp tác chiến lược của Ban quản lý khu bảo tồn biển trong các hoạt động nghiên cứu, giám sát rạn san hô và tính đa dạng sinh học trong Khu bảo tồn. Đây chính là mô hình tạo nền tảng để thực hiện lộ trình chuyển giao quyền quản lý cho người dân và khuyến khích họ phát triển các loại hình dịch vụ du lịch sinh thái gắn với hoạt động bảo tồn tính đa dạng sinh học và phát huy các giá trị văn hóa bản địa [4].

 

@ Một số mô hình khác trong phạm vi Khu sinh quyển:

 

Với định hướng chung là lôi kéo toàn xã hội vào công cuộc bảo tồn và phát huy những giá trị của Khu sinh quyển, thành phố luôn khuyến khích và hỗ trợ tối đa cho việc thành lập các tổ nhóm cộng đồng, các tổ dịch vụ, hiệp hội nghề nghiệp để hoạt động được tổ chức thực hiện, giám sát và quản lý tốt. Hiện tại đã thành lập và đi vào hoạt động có nề nếp của Tổ xe ôm, Tổ cua đá, Tổ thuyền vận chuyển, Tổ dịch vụ lưu trú homestay, Tổ thuyết minh viên, Tổ nấu ăn (Cù Lao Chàm); Tổ thúng chai (Cẩm Thanh); Nghiệp đoàn xích lô (Phố cổ Hội An) và tương lai sẽ tiếp tục thành lập nhiều tổ nhóm cộng đồng trên các lĩnh vực khác nhau thuộc Khu sinh quyển.

 

Giá trị của những bài học.

 

Bên cạnh những những thành công trong việc thu hút khách đến ngày càng nhiều, công cuộc phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học cũng như phát huy giá trị văn hóa bản địa của KSQ cũng đang đứng trước những khó khăn và thách thức từ thiên nhiên và chính từ con người. Hàng năm, thành phố phải hứng chịu những trận bão, lụt kinh hoàng, uy hiếp trực tiếp đến quần thế di tích phố cổ Hội An, làm sạt lở bờ sông, gây ngọt hóa và lắng đọng trầm tích trên các rạn san hô, thảm cỏ biển tại đảo Cù Lao Chàm. Hiện tượng xỏi lở và mất bãi biển vẫn diễn biến hết sức phức tạp. Các nhà khoa học đã có nhiều nghiên cứu nhằm tìm ra giải pháp, các doanh nghiệp cũng như chính quyền thành phố cũng rất nỗ lực để cứu lấy bãi biển nhưng trên thực tế, bãi biển xinh đẹp, thơ mộng của thành phố Hội An đã bị biến mất.

 

Bên cạnh đó, sự đô thị hóa, công trình hóa diễn ra khắp nơi từ đất liền đến hải đảo đã làm ảnh hưởng rất lớn đến môi trường, cảnh quan, các hệ sinh thái, tính đa dạng sinh học kể cả nét văn hóa truyền thống của người dân Hội An.

 

Hình 4 - San hô bị tẩy trắng


Hình 4: San hô bị tẩy trắng (Coral bleaching) tại Cù Lao Chàm (Ảnh Cù Lao Chàm MPA, 2017)

 

Dòng sông Thu Bồn thơ mộng cũng không còn được giá trị nguyên bản, các hệ thống cồn bãi tự nhiên trên sông đã được đầu tư các công trình, dịch vụ, làm mất đi tính tự nhiên hoang sơ vốn dĩ rất quý của KSQ. Sự xuất hiện của con người tại các khu vực này đã làm ảnh hưởng đến đời sống hoang dã, chia cắt vòng đời tự nhiên của rất nhiều loài. Tại Cẩm Thanh trước đây từng là nơi thu hút rất nhiều chim, cò về kiếm ăn và sinh sống, tuy nhiên sự xuất hiện của con người tại các vạc dừa đã xua đuổi dần những đàn chim di cư, cắt đứt nhiều chuỗi giá trị và làm tính cân bằng sinh thái kể cả trong và ngoài phạm vi KSQ.

 

Qua đó, KSQ cũng đã rút ra được những bài học quí giá trong việc phát triển kinh tế xã hội, trọng tâm là phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn – những tài sản của địa phương nhưng mang tầm ý nghĩa toàn cầu:

 

Thứ nhất: Người dân địa phương là người chủ câu chuyện trong phát triển du lịch sinh thái

 

Tất cả hoạt động liên quan đến dịch vụ du lịch luôn gắn với cộng đồng và luôn tìm cách lôi kéo họ tham gia, cùng dẫn dắt câu chuyện và cùng chia sẻ lợi ích một cách bền vững từ hoạt động du lịch sinh thái. Hiện nay, tại hầu hết các điểm du lịch vẫn đang diễn ra hiện tượng người dân địa phương chuyển đổi nghề truyền thống như khai thác thủy sản, nông nghiệp, thủ công mỹ nghệ … sang làm công cho các chủ cơ sở dịch vụ, công việc nhẹ nhàng, thu nhập cao. Đây là biểu hiện của sự mai một nghề truyền thống, sự đánh mất bản sắc văn hóa bản địa, một tài sản quí giá trong nhóm tài nguyên nhân văn mà KSQ đang nỗ lực bảo tồn nhằm tạo nguồn lực cho sự phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và gìn giữ văn hóa bản địa. KSQ cũng như chính quyền thành phố Hội An quyết tâm không để tình trạng “người dân địa phương làm thuê trên chính mảnh đất của mình” diễn ra, mà phải định hướng họ trở thành “những người chủ thực sự” của các dịch vụ kể cả làm chủ KSQ trong tương lai.

 

Thứ hai: Khai thác tài nguyên một cách văn minh

 

Tài sản quí báu của khu sinh quyển chính là nguồn tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn. Nguồn tài nguyên này phải được liệt kê chi tiết, được phân thành các nhóm riêng biệt, đánh giá hiện trạng, phân tích những tác động, xác định nguyên nhân và những yếu tố ảnh hưởng đến diễn thế nguồn tài nguyên, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý, khai thác hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững theo phương châm “Bảo tồn để phát triển và phát triển đề bảo tồn”. Đây chính là điểm mạnh cũng như sự thành công của KSQ. Các mô hình cụ thể về khai thác cua đá, khai thác lá rừng, rau rừng, đồng quản lý tài nguyên… là những minh chứng cho sự khai thác tài nguyên một cách văn minh, tạo động lực để thu hút khách đến trải nghiệm có chiều sâu theo mô hình du lịch sinh thái.

 

Thứ ba: Mỗi điểm đến trong KSQ cần có một Bộ thông điệp.

 

Đối với KSQ, nguồn thông tin có thể chuyển tải đến với du khách là rất lớn tuy nhiên mức độ cảm thụ và hiệu quả thay đổi suy nghĩ, thay đổi hành vi của du khách hoàn toàn phụ thuộc vào phương thức truyền đạt của người hướng dẫn viên/thuyết minh viên tại điểm. Và trên thực tế, du khách vẫn rất “đói” thông tin về câu chuyện lịch sử, những giá trị cốt lõi nổi trội của KSQ. Do vậy, toàn bộ thông tin về lịch sử, những giá trị tài nguyên cần được liệt dê, xác định giá trị nổi trội và được chuyển tải một cách cô đọng, hiệu quả đến du khách thông qua bộ thông điệp đã được xây dựng trước đó. Thông điệp được hiểu là những thông tin cốt lõi, thể hiện được giá trị nổi trội của một điểm đến mà du khách có thể nhớ và làm họ thay đổi suy nghĩ, thay đổi hành vi sau những trải nghiệm tại một khu di sản.

 

Thứ tư: Xác định chuỗi giá trị có liên quan và câu chuyện liên kết trong phát triển du lịch.

 

Hầu hết các sản phẩm và sự trải nghiệm của du khách đến với phố cổ Hội An, rừng dừa nước Cẩm Thanh, rạn san hô Cù Lao Chàm hay tại các làng nghề truyền thống, làng quê sinh thái đặc thù được diễn ra một cách đơn điệu, thông tin độc lập nhau. Trong khi đó, những giá trị hiện hữu mà Hội An đang có được chính là kết quả của một quá trình chọn lọc đầy khắc nghiệt của tự nhiên và sự trân trọng, gìn giữ cái quí giá của các bậc tiền nhân. HST tự nhiên và HST nhân văn nơi đây có mối tương hòa, tác động lẫn nhau để rồi kết tinh thành một giá trị cốt lõi, nổi trội thể hiện sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên qua bao đời. Phố cổ Hội An sầm uất, nổi tiếng một thời cũng chính nhờ sự hội tụ của trời đất, nơi giao thoa giữa lục địa và đại dương, thuận lợi cho sự trao đổi hàng hóa thương mại để rồi kéo theo sự giao thoa các nền văn hóa trên thế giới. Rừng dừa nước và hệ sinh thái đất ngập nước vùng hạ lưu sông Thu Bồn chính là nơi nuôi dưỡng và phát triển của gần 80% nguồn lợi thủy sản tại các rạn san hô đảo Cù Lao Chàm và vùng biển ven bờ của tỉnh Quảng Nam [1].

 

Hình 5 - Lien ket sinh thái CT và CLC


Hình 5: Tính liên kết sinh thái giữa vùng hạ lưu sông Thu Bồn và quần đảo Cù Lao Chàm [1]

 

Ngoài ra, các làng nghề truyền thống tại Hội An cũng được hình thành và phát triển dựa trên điều kiện tự nhiên và các hoạt động giao thương, buôn bán của các thương gia trong lịch sử. Các điệu hát hò khoan, dân ca, hát bả trạo cũng được diễn xướng trong quá trình lao động của người dân như mò cua, bắt ốc, chài lưới, khai thác hải sản hay công việc đồng áng…vv. Điều này khẳng định các giá trị của KSQ được hình thành trong sự tương tác giữa thiên nhiên với con người. Chính vì vậy, các giá trị trong KSQ không tồn tại độc lập mà giữa chúng có sự phụ thuộc và liên kết với nhau về không gian và thời gian. Vấn đề này cần được lồng ghép trong chiến lược phát triển chuỗi sản phẩm du lịch, xây dựng hệ thống dịch vụ, đặc biệt trong công tác thuyết minh để tăng giá trị của KSQ và đảm bảo sự hài lòng của du khách đối với trải nghiệm tại một khu di sản.

 

Thứ năm: Không phá vỡ cấu trúc tự nhiên của các sinh cảnh và hệ sinh thái, phân định rõ giá trị của tính “hoang sơ” và sự “hoang phí”.

 

Tọa lạc tại hạ lưu sông Thu Bồn, với hệ thống kênh rạch chằng chịt, thông qua cửa biển để kết nối với quần đảo Cù Lao Chàm, KSQ đang sở hữu những giá trị rất nổi trội về cảnh quan sinh thái, hệ thống cồn bãi tự nhiên, các bàu, búng, nổng cát, cồn cát ven sông, ven biển hay các khu vực đất ngập nước…vv. Đây chính là những sinh cảnh và HST tự nhiên cực kỳ quan trọng giúp cân bằng sinh thái, ổn định địa hình và có mối tương quan mật thiết đến tài nguyên nước mặt, tài nguyên nước ngầm và đặc biệt là vòng đời của vô số loài sinh vật trên cạn và dưới nước. Các sinh cảnh này tồn tại trong tự nhiên qua bao đời, rõ ràng nó có vai trò nhất định trong chuỗi các mắc xích sinh học và các qui luật biến đổi của tự nhiên. Mọi sự can thiệp dù nhỏ nhất vào cấu trúc tự nhiên này đều làm thay đổi qui luật trao đổi vật chất, năng lượng, và tất yếu tự nhiên sẽ tự điều chỉnh để thiết lập mức cân bằng mới. Những hiện tượng mà chúng ta đang đối mặt như xói lở bãi biển, sạt lở bờ sông, lũ lụt, ô nhiễm, trầm tích trên các rạn san hô chính là những hệ quả của quá trình thiết lập cân bằng mới trước những tác động của con người vào cấu trúc tự nhiên của các sinh cảnh.

 

Do vậy, việc đầu tư các công trình, cơ sở hạ tầng phục vụ cho phát triển du lịch tại các khu vực mà ta cho rằng không có giá trị kinh tế, hay là sự “hoang phí” như hệ thống cồn bãi tự nhiên trên các con sông, các đồi cát trên các bãi biển, vùng đất ngập nước…vv nhưng trên thực tế, đây chính là những giá trị to lớn về cảnh quan, về tính liên kết sinh thái và đặc biệt là giá trị “hoang sơ” vô cùng quí giá đối với KSQ đã được UNESCO và cộng đồng thế giới công nhận.

 

Hình 6 - Bê tông hóa cồn bãi tự nhiên


Hình 6: Hệ thống cồn bãi tại hạ lưu Thu Bồn đang bị bê tông hóa (Ảnh Lê Ngọc Thảo, 2017).

 

Chúng ta cần nghiên cứu phân tích đánh giá môi trường chiến lược (SEA), đánh giá môi trường cho từng dự án cụ thể (EIA) và cân nhắc sự đánh đổi (Trade off) khi quyết định đầu tư để duy trì và phát huy những giá trị vô cùng quan trọng nhưng không dễ dàng nhìn thấy được của sinh cảnh tự nhiên và cần phân biệt rõ giá trị của KSQ và hệ thống các dịch vụ hỗ trợ.

 

Thứ sáu: Bán cái gì ta đang có, không bán những cái khách cần.

 

Việc cùng lúc sở hữu 2 di sản của UNESCO gồm Phố cổ Hội An và KSQ và mới đây là Nghệ thuật hô hát bài chòi, Hội An đang đón nhận nhiều dòng khách từ khắp nơi trên thế giới với nhiều nhu cầu khác nhau. Tại phố cổ Hội An, có rất nhiều nhà hàng ăn uống, khu mua sắm ra đời, chiếm lĩnh hầu hết không gian của phố, làm mờ nhạt giá trị cốt lõi của phố cổ di sản đó là sự lung linh huyền ảo, trầm mặc, mang đầy dấu vết của lịch sử và sự giao lưu văn hóa của nhân loại. Tại rừng dừa nước Cẩm Thanh, du khách yêu cầu chủ dịch vụ mở nhạc âm lượng lớn để nhảy múa, hát hò ngay trên các thúng chai tại các vạc dừa nước, nơi KSQ và địa phương đang nỗ lực gìn giữ một không gian sinh thái yên ả, một làng quê chất phát, nhẹ nhàng trong sự hòa quyện với thiên nhiên. Tại Cù Lao Chàm, có rất nhiều doanh nghiệp đề nghị phát triển các loại hình thể thao trên biển cảm giác mạnh, làm xáo trộn môi trường nước, ảnh hưởng trực tiếp đến rạn san hô, các thảm cỏ biển và đời sống của các loài sinh vật cả trên cạn và dưới nước.

 

Hình 7.1 Cảnh tượng náo nhiệt của du khách


Hình 7.2 Sự lạc lõng của những cô gái hát hò khoan


Hình 7.1 và 7.2: Cảnh tượng náo nhiệt của du khách và sự lạc lõng của những cô gái hát hò khoan tại rừng dừa nước Cẩm Thanh (ảnh Lê Ngọc Thảo, 2018)

 

Điều này sẽ dần dần làm mất quyền tự chủ, quyền quyết định “mua” và “bán” của điểm đến và chúng ta đang bị hút theo bởi những nhu cầu chưa phù hợp của du khách tại một khu di sản. Đối với các khu bảo tồn, việc giới thiệu và bán các sản phẩm dịch vụ không theo nguyên tắc cố hữu “Bán những gì người mua cần” mà chỉ nên “Bán những gì ta có một cách bền vững”. Đây là một nguyên tắc rất quan trọng liên quan đến định hướng phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn những giá trị nổi trội của KSQ.

 

Thứ bảy: Chia sẻ lợi ích và mô hình hợp tác 4 nhà trong phát triển du lịch sinh thái.

 

Lượng khách đến Hội An ngày càng tăng, một dấu hiệu đáng mừng về sự tăng trưởng nhưng chưa thể kết luận được sự thành công của phát triển du lịch cũng như sự đúng đắn trong chiến lược chung của thành phố. Vấn đề cốt lõi quan trọng đó là cơ chế chia sẻ lợi ích từ việc phát triển du lịch tại đây. Thành phố chủ trương giới hạn số lượng 3.000 khách đến đảo Cù Lao Chàm trong một ngày là một sự lo lắng về sức tải môi trường, nguồn tài nguyên và năng lực đáp ứng của cộng động địa phương. Điều này thể hiện sự cương quyết trong việc đảm bảo cân đối giữa bảo tồn và phát triển. Các nghiên cứu của KSQ chỉ ra rằng người dân Cù Lao Chàm chỉ thu được chưa đến 10% doanh thu từ sự phát triển du lịch đến đảo [5]. Nguyên nhân của sự bất hợp lý này đó là việc thiết kế và tổ chức các tour của các đơn vị lữ hành, các doanh nghiệp du lịch, họ chỉ mới tính toán làm sao đầu tư tối thiểu nhưng thu được lợi nhuận tối đa và hoàn toàn chưa suy nghĩ tới việc tạo mối liên kết và chia sẻ lợi ích với người dân địa phương. Hơn nữa, chính quyền chưa có những định hướng chính sách giúp du khách có thể tự chọn phương án tiếp cận đảo Cù Lao Chàm mà không phải phụ thuộc vào các đơn vị lữ hành. Phương tiện vận chuyển công cộng hạn chế, cơ sở lưu trú trong nhà dân còn thiếu và chưa có chương trình cụ thể về phát triển du lịch sinh thái thực sự tại đảo cũng như các điểm đến khác thuộc KSQ.

 

Hình 8 - Du khách giẫm đạp san hô


Hình 8: Du khách giẫm đạp lên rạn san hô tại Cù Lao Chàm (Ảnh Lê Ngọc Thảo, 2016)

 

Do vậy, mô hình hợp tác 4 nhà gồm nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và người dân địa phương trong xây dựng và phát triển du lịch sinh thái đúng bản chất là một định hướng cần được nghiên cứu và áp dụng tại KSQ. Điều này sẽ giúp hạn chế những bất cập trong công tác quản lý bảo tồn tài nguyên làm cơ sở phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và phát huy giá trị văn hóa bản địa đồng thời tạo mối liên kết chặt chẽ và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, đảm bảo sự tham gia một cách có trách nhiệm của toàn xã hội trong công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị của KSQ.

 

Một số đề xuất.

 

Đứng trước hiện trạng phát triển du lịch khá mạnh nhưng chưa thực sự đi vào bản chất của mô hình du lịch sinh thái trong bối cảnh KSQ, một số định hướng và chương trình hành động cần thực hiện để giải quyết các mâu thuẫn, khó khăn và hạn chế tối đa những rủi ro trong phát triển du lịch và phát triển thành phố Hội An theo định hướng Sinh thái – Văn hóa – Du lịch cần thực hiện:

 

(1) Xây dựng và triển khai thực hiện đề án “Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát huy giá trị văn hóa bản địa tại Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An”. Trong đó mọi tâm điểm đều hướng về lợi ích của cộng đồng để họ thực sự tham gia chủ động vào việc phát triển kinh tế trên nền tảng bảo tồn các giá trị tài nguyên của KSQ.

 

(2) Qui hoạch quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên (bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn) trong KSQ;

 

(3) Qui hoạch không gian sinh thái với cách tiếp cận là lựa chọn các HST tự nhiên quan trọng của KSQ quyển làm tâm điểm của qui hoạch;

 

(4) Cần lượng hóa giá trị kinh tế và xác định sức chịu tải của các HST làm cơ sở phát triển du lịch sinh thái trong phạm vi KSQ;

 

(5) Phát triển liên kết vùng, đáp ứng phát triển du lịch theo định hướng du lịch sinh thái đúng theo bản chất và các tiêu chuẩn./.

 

Tài liệu tham khảo:

 

[1] Nguyễn Văn Long et al, 2017. Điều tra và đề xuất giải phap quản lý, sử dụng bền vững đối với tài nguyên đa dạng sinh học ở Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Đề án UBND thành phố Hội An.

 

[2] Lê Ngọc Thảo et al, 2010. Kế hoạch quản lý và phát triển du lịch tại Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Dự án Lồng ghép văn hóa và du lịch nhằm phát triển bền vững tỉnh Quảng Nam, UNESCO 2011.

 

[3] Lê Ngọc Thảo, 2015. Phân tích, đánh giá vai trò, trách nhiệm của các bên liên quan và xây dựng cơ chế hợp tác 4 nhà trong khai thác, quản lý và bảo tồn cua đá (Gecarcoidea lalandii) Cù Lao Chàm. Dự án Thí điểm mô hình hợp tác 4 Nhà (Nhà nước – Nhà Nông – Nhà khoa học và Nhà doanh nghiệp) trong hoạt động giám sát khai thác cua đá tại Cù Lao Chàm, MFF 2014.

 

[4] Lê Vĩnh Thuận, 2017. Ứng dụng một số công nghệ phục hồi san hô cứng tại Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Đề tài KHCN tỉnh Quảng Nam, 2017.

 

[5] Chu Mạnh Trinh, 2010. Phân tích lợi ích từ phát triển du lịch tại Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Dự án UNESCO 2010.

 

[6] Chu Mạnh Trinh và Lê Ngọc Thảo, 2012. Xây dựng mô hình cộng đồng bảo vệ và khai thác hợp lý cua Đá Cù Lao Chàm. Báo cáo kết quả dự án GEF SGP 2012.

 

[7] UBND thành phố Hội An, 2018. Báo cáo tình hình thực hiện nhiệm vụ công tác trên lĩnh vực du lịch và cải cách hành chính của thành phố Hội An.

 

[8] UBND thành phố Hội An, 2017. Nhiệm vụ điều chỉnh quy hoạch chung thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

 

Lê Ngọc Thảo

Trưởng Ban Thư ký, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An. Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

anpham

baocaotailieu

hinhanh

videoclip

Đối tác